VKMO - Katholiek Netwerk

Visies & Visioenen | Het visioen van Stichting Thomas More, door Joost van der Net



De katholieke traditie: een open conversatie

Door Joost van der Net, directeur van de Stichting Thomas More

www.thomasmore.nl

 

De Stichting Thomas More werkt in ‘de katholieke traditie’. Graag stel ik mijn visioen van die traditie voor als een zich door de eeuwen heen uitspinnend gesprek: een geluk en hoop brengende conversatie op het hoogste niveau, die tot het einde der tijden geen afsluiting vinden zal.

 

Als 'con-versare' een 'samen wenden', een 'samen bewegen' is, en wel meer in het bijzonder een 'samen bewegen in de geest', dan heeft Jezus hiertoe zijn leerlingen opgeroepen. Hij wilde letterlijk een ‘geestesbeweging’ starten. Jezus' gespreksaanbod bleef ook na zijn heengaan gelden: alle mensen van alle tijden zijn van harte uitgenodigd om In Zijn Geest met hem en met elkaar te verkeren. Waar twee of meer in zijn geest vergaderd zijn, daar is hij – nog altijd.

 

De door Jezus begonnen katholieke conversatie sluit niet uit. Zij staat open voor alle mensen, en wel in het bijzonder voor degenen die de blijde boodschap nog niet of nog onvoldoende hebben vernomen, ook al betreft het hoeren, tollenaars of andere randfiguren. De conversatie sluit zich niet af voor vragen over mens, God, en wereld. Vrijwel alle mogelijke inzichten kunnen in de katholieke traditie worden besproken, juist omdat zij katholiek is: omvattend. De vroege kerkvaders gaven op dit punt het goede voorbeeld: zij onderzochten alles in de hen omringende, nog allesbehalve 'christelijke’ cultuur, en behielden het goede.

 

In de troebele tijd die volgde op de val van het West-Romeinse Rijk trok de katholieke conversatie zich noodgedwongen terug achter de beschermende muren van kloosters en abdijen, om zich bij de opkomst van de middeleeuwse steden weer snel breed te maken, onder meer in kloosterscholen en aan universiteiten. Welvarende middeleeuwse stadsbewoners voelden al snel een dringende behoefte om net als de kloosterlingen door middel van studie en gebed aan de katholieke conversatie deel te nemen, alleen dan zonder de wereld te verzaken. In het gewoel der tijden is dit streven spijtig genoeg uitgelopen op wat we de 'reformatie' zijn gaan noemen. Reeds betrekkelijk snel na het begin van de reformatie sloeg de katholieke conversatie op slot. De idee vatte post dat een onveranderlijk 'traductum' zo zuiver en onaangeroerd mogelijk tegen allerhande bedreigingen ‘van buiten’ moest worden beschermd. Een geborneerd, in zichzelf gekeerd katholiek gesprek trad in de plaats van de open conversatie van voorheen.

 

Pas in de 19e eeuw werd het open gesprek hersteld. Vanuit de praktische wens om de noden van tijdgenoten te lenigen, braken nieuw-opgerichte ordes en congregaties de in zichzelf gekeerde conversatie namelijk open. Iedere orde en congregatie verwijdde op haar eigen werkterrein de katholieke horizon, het bredere gesprek zoekend waar dat bij het eigen charisma paste. Daarna gingen de ontwikkelingen snel. Al aan het eind van de 19e eeuw had de gedachte postgevat dat ook katholieke leken in het brede maatschappelijke gesprek niet mochten ontbreken, vooral niet als dat op het hoogste, academische niveau werd gevoerd. In Nederland werd vanuit die gedachte anno 1905 de Radboudstichting opgericht.

 

En dan: het Tweede Vaticaans Concilie ! Deze vijftig jaar geleden geopende kerkvergadering markeerde het definitieve afscheid van een geborneerd verleden. Het Concilie, in zich zelf een Groot Gesprek, herstelde de katholieke conversatie als een open gedachtewisseling die de hele wereld in zich op wil nemen. Het is in de geest van Vaticanum II dat de oude Radboudstichting zich in de jaren '60 van de vorige eeuw heeft vernieuwd, en het is in dezelfde geest dat zij zich enkele jaren geleden heeft omgedoopt in de 'Stichting Thomas More'. De nieuwe naam is bepaald niet zomaar gekozen. Om dat in te zien, springen we terug in de tijd, naar het eind van de 15e, begin van de 16e eeuw, toen Sir Thomas More (1477-1535) leefde en werkte. We landen dan niet alleen in de vroege reformatie, maar ook in een groots en gedurfd experiment van geletterde leken: van mannen als Thomas More, Desidirius Erasmus (1469-1536), Reginald Pole (1500-1558) en Gasparo Contarini (1483-1542), en van vrouwen als Margeret More Roper (1505-1544) en Vittoria Colonna (1492-1547). Deze geletterde leken probeerden een Christelijke Republiek der Letteren tot stand te brengen: een gemeenschap van gelovige mannen en vrouwen die in levendige uitwisseling met clerici en met elkaar samen wilden bewegen in Jezus' geest.

 

Het moge zo zijn dat de Christelijke Republiek der Letteren zich vanwege het geweld van reformatie, contra-reformatie en secularisering eeuwenlang niet heeft kunnen doorzetten, Vaticanum II heeft haar opnieuw mogelijk gemaakt. Onze organisatie, ‘voorheen de Radboudstichting’, zal er de komende decennia het hare toe bijdragen om de Republiek in eigentijdse vorm te verwerkelijken: als een netwerk van christelijke hoger opgeleiden. Het is daarom dat de stichting in de 21e eeuw verder gaat onder de inspirerende naam van één van de drijvende krachten van de oorspronkelijke 16e-eeuwse geletterdenrepubliek, Sir Thomas More, werkend aan een eigentijds geletterdennetwerk in het spoor van het Tweede Vaticaans Concilie, – in het teken dus van Gaudium et Spes.